بررسی مبانی تئوریک مدیریت بحران

مدیریت بحران

بررسی مبانی تئوریک مدیریت بحران

تعریف بحران (Crisis) عبارتست از اتفاقی که بطور معمولی و در محدوده کوچکی برای عده خاصی روی میدهد و باز گرداندن این شرایط به شرایط عادی کار دشواری نیست؛ مانند آتش سوزی یک واحد مسکونی – دزدی و ...

مقدمه: 
تعریف بحران (Crisis) عبارتست از اتفاقی که بطور معمولی و در محدوده کوچکی برای عده خاصی روی میدهد و باز گرداندن این شرایط به شرایط عادی کار دشواری نیست؛ مانند آتش سوزی یک واحد مسکونی – دزدی و ...
تعریف حادثه disaster) ) عبارتست از حوادثی که بروز آنها موجب به بار آمدن خسارات و تلفات زیادی خواهد شد. (مقیاس وسیع تر). بحران نیز عبارت است از شرایطی که در آن با غافلگیری، کمبود اطلاعات، و محدودیت زمان برای تصمیم گیری مواجه می شویم. سپس با بهره گیری از فناوری نوین در صدد کاهش تلفات جانی و مالی برمی‌اییم.

تعریف بحران: Crisis 
بحران: یعنی بهم خوردن روند عادی و طبیعی زندگی انسان.  
بحران: یعنی ایجاد بی نظمی و اختلال در زندگی و بهم خوردن توازن و تناسب بین نیازها و منابع.       
در شرایط بحران توازن موجود از بین می رود.  نیازهای انسان یعنی مسکن، غذا، پوشاک، کمک های پزشکی و درمانی (بهداشت) و اشتغال.
بحران: در نتیجه یک سری عوامل طبیعی و غیر طبیعی شامل زلزله، سیل، طوفان،آتش سوزی، خشکسالی، سونامی، حجوم بیماریهای واگیر، جنگ و . . .

حادثه یا فاجعه: Disaster 
مخرب ترین بلای طبیعی زلزله است. ایران بر روی کمربند زلزله، آلپ-هیمالیا، واقع شده است. بطوریکه از سال 1363 تا 1368 بیش از 2 میلیون نفر جان خود را از دست داده‌اند. بعنوان مثال زلزله خرداد 69 منجیل و رودبار بیش از 45 هزار نفر کشته و 10 هزار نفر زخمی و بیش از 41 هزار نفر آواره داشته و حدود 200 هزار واحد مسکونی تخریب شده است.

سیل:
طغیان آب و سرازیر شدن سیل براثر بارندگی شدید و بمدت زمان کوتاه و شدت زیاد منجربه سیل و سیلاب و روان آب شهری و روستایی می گردد. یکی از بیشترین عامل مرگ و میر انسانها در جهان و کشور است و برابر آمار سازمان ملل متحد در 25 سال گذشته بیش از 5/1 میلیون نفر از سیل آسیب دیده‌اند.

پدیده بالا آمدن سطح آب دریاها و اقیانوسها: 
برابر پیش بینی دانشمندان تا سال 1010 میلادی بدلیل افزایش دمای سطح زمین،  افزایش جمعیت و افزایش فعالیتهای تولیدی و ذوب  شدن یخ های قطبی آب سطح دریاها تا اندازه 1 متر افزایش خواهد یافت و فعالیتهای زمین زایی و جابجایی صفحه زیر دریاها و ایجاد سونامی های شدید و مخرب در کشورها قابل پیش بینی است.  
     
بحران ناشی از فن آوری: 
حوادث ناشی از انفجار مواد شیمیایی، شیوع مواد سمی و یا تغییرات اکولوژیکی و دارویی مانند آنفولانزای پرندگان یا آنفولانزای خوکی در جهان،  . . .

بحران های سیاسی:
مثل بوجود آمدن جنگ ها و آشوب های اجتماعی که منجربه قتل عام و کشتار انسانها و تخریب منازل مسکونی و تولیدی می گردد. طی 8 سال جنگ ایران و عراق 213 هزار نفر کشته ، 350 هزار نفر معلول و 40 هزار نفر اسیر و 1 هزار میلیارد دلار خسارت وارد شد.

مدیریت بحران:  
عملی است کاربردی که  با استفاده از تجزیه و تحلیل بحران های گذشته و با کمک علم و فن آوری در جستجوی یافتن راه حل یا ابزاری که بوسیله آن:

از وقوع بحران پیشگیری شود  یا ابزار مقابله با آن آماده شود.   

اقدامات: 
شامل هشدار بموقع به ساکنین
تامین آوارگان بی سرپناه 
حفظ امنیت عمومی
تخلیه آثار حادثه  
بازگرداندن جامعه به شرایط عادی 
تقویت روحیه انسانی و بهداشت روانی. 
 
تعریف جامع مدیریت بحران:
مدیریت بحران  علمی است کاربردی که با شناخت مشاهدات و تجزیه و تحلیل داده ها بصورت سیستمی جهت یافتن ابزار و راه حلهایی که بوسیله آن از یک سو بتوان از وقوع فاجعه پیشگیری کرد و یا مقابله نمود و از سوی دیگر در صورت وقوع آن نسبت به امداد رسانی و بهبود اوضاع اقدام نمود.  

اهداف مدیریت بحران:
در درجه اول رفع شرایط بحران و اضطرار.
بازگرداندن سریع جامعه به حالت عادی.  
کاهش آسیب های ناشی از بحران چه جانی و چه مالی.  
کاهش اثرات بحران در جامعه و مقابله با آن با کمترین  هزینه .
ایجاد آمادگی در جامعه برای مقابله با بحران.
بازسازی مناطق بحرانی از لحاظ فیزیکی، روانی و فرهنگی.  
ایجاد تمرین و آموزش و مانورها در مناطق جهت آمادگی برای مقابله با بحران برای مدیران و مردم.

فرایند یا مراحل مدیریت بحران:
- شامل چهار مرحله هماهنگ یکپارچه است:
مرحله پیشگیری
مرحله آمادگی
مرحله مقابله
مرحله بازسازی  

با اجرای این فرایند در موقع بروز بحران می توان آسیب ها و خسارات و هزینه های جانی و مالی را به حداقل رساند.

پیشگیری:
کلیه اقداماتی که موجب پیشگیری از وقوع بحرانها و سبب جلوگیری از آثار مخرب بحران در جامعه می شود مانند احداث سدها برای جلوگیری از طغیان رودخانه و مقاوم سازی ساختمان‌ها در مقابل زلزله.   

آمادگی:
کلیه اقدماتی که دولت ومردم را قادر به عکس العمل سریع و بموقع و کارا در موقع بروز بحران می نماید.        
الف- افزایش برنامه های ضد بحران       ب- آموزش و تمرین     

اقدامات مورد نیاز در مرحله آمادگی پیش از بحران: 
تهیه نقشه های آسیب پذیری  یا مناطق پر خطر شهری، روستایی و صنعتی.
تهیه طرح های تبدیل آسیب پذیری و ایمن سازی.
تهیه طرح های اجرایی در خصوص استقرار کاربریها و امکانات مورد نیاز پیش از وقوع بلایا و اعلام خطر.
تعیین شرح وظایف و تعداد کمیته های مورد نیاز برای مرحله امداد اولیه – استفاده سوخت – مرحله بازسازی.
تعیین مکانهای مناسب جهت اسکان موقت.
تعیین گروه ها و شرکت ها- سازمانهای دولتی و خصوصی جهت مرحله بازسازی.   
تعیین ماشین آلات سبک و سنگین و ابزار و عوامل اجرایی بازسازی و امداد و نجات.

تاریخچه مدیریت بحران:
واژه بحران یا Crisis بیش از 5 قرن پیش مطرح شد. عبارت امروزی مدیریت بحران برای اولین بار توسط مک فامارو- با توجه به امکان درگیری موشکی  آمریکا و کوبا- عنوان گردید. و با موضوع مدیریت بحران در بلایای طبیعی اولین بار در سال 1989 در هشتمین کنفرانس جهانی زلزله در آمریکا توسط دکتر فرانس پریس مطرح شد.
در ایران در تاریخ 17/3/1348 قانون پیشگیری و مبارزه با خطرات سیل به تصویب مجلس رسید و بعد در سال 1386 قانون مدیریت بحران کشور به تصویب مجلس رسید که به صورت سازمان شکل گرفت.

پدافند غیر عامل:
مجموعه اقداماتی است برای مقاوم سازی تجهیزات و تاسیسات کشور در برابر آسیب های عمدی و غیر عمدی و کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی و مراکز حیاتی کشور و کنترل و بازگرداندن سریع جامعه به شرایط عادی. بیشترین توجه به توان دفاعی کشور و به مراکز حیاتی مثل مراکز بیمارستانی، مراکز تولید موشک، پالایشگاههای نفت و گاز،  نیروگاه های هسته ای،  تاسیسات شریانی و زیر ساخت ها در موقع بحران می باشد.   
 
شهرسازی و مدیریت بحران شهرها:
در مفهوم کلی عوامل متعدد در بهم زدن توسعه پایدار شهرها نقش دارند که به دو دسته تقسیم می شوند:
1- حادثه های طبیعی  2- حوادث انسان ساخت
امروزه یکی از عوامل مانع توسعه پایدار شهرها حوادث طبیعی است که به دلیل عدم مطالعه و برنامه ریزی و عدم آمادگی و مقابله مناسب با آن تلفات و خسارات سنگینی را بر مردم و دارایی های آنها وارد می کند که بعضی از آنها جبران ناپذیر هستند.
از آنجائی که حوادث طبیعی پیشینه ای به درازای عمر زمین دارند در حالیکه انسان دارای تمدنی کمتر از چندین هزار سال و دانشی کمتر از چند صد سال است پس همواره باید با استفاده از فناوری اطلاعات و داده ها و شناخت و تسلط کافی بر سه عنصر زمان، مکان و ابزار اطلاعات در کاهش خسارات در شهرها و مجتمع های زیستی اعمال مدیریت کرد.

مفهوم مدیریت ریسک:
اقداماتی لازم برای به حداقل رساندن خسارات و اختلالات احتمالی در جوامع یا فرایند بررسی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی موثر در شناخت ریسک و میزان مقبولیت شهروندان از حداقل خساراتی که در نتیجه یک حادثه بدست می آید.  

تفاوت مدیریت بحران با مدیریت ریسک:
مدیریت ریسک فرایندی با استفاده از عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی برای به حداقل رساندن خسارات حوادث در جامعه است. مدیریت بحران بکار گیری همه اجزا برای اجرای مدیریت ریسک در برابرهمه آسیب ها در سطوح ملی، دولتی و خصوصی و هماهنگ سازی آن برای کاهش آسیب و بازسازی آن با استفاده از چهار مرحله پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی است.

الگوی جامع مدیریت بحران (الگوی سلسله مراتبی):
در سال 2006 تعدادی از متخصصان مدیریت بحران در دانشگاه تورنتو کانادا گرد آمدند تا یک الگوی جامع و یکپارچه برای مدیریت بحران تعیین کنند. الگوی سطح بندی یا سلسله مراتبی توسط آقای ایان دیویس ارایه گردید که شامل 4 سطح است:

اصل الگوی اخلاقی.
اصل الگوی استراتژیک.
اصل الگوی تاکتیکی.
اصل الگوی اجرایی. 

اصول اخلاقی: عبارت است از دستیابی به بازتوانی کامل پس از بحران و فرهنگ سازی و پایبند سازی همه گروه های ذینفع.
اصول استراتژیک: تاکید بر برنامه ریزی پیش از بحران برای پایه ریزی اساسی جوامع در مقابل بحران.      
اصول تاکتیکی: ظرفیت سازی و توانمند سازی مدیران و مقامات دولتی از طریق آموزش و تربیت کارکنان.
اصول اجرایی: نظارت و استفاده از فناوری جهت ایجاد جامعه توانمند در برابر بحران  از طریق ارزیابی برنامه ها و اجرای اصول مقاوم سازی و بازتوانی جامعه.

Gis در مدیریت بحران:
سیستمهای اطلاعات جغرافیایی(Gis) به مجموعه ای از سخت افزارها،-نرم افزارها و روندهای طراحی شده برای مدیریت، تجزیه و تحلیل، مدلسازی و در نهایت نمایش داده های مکان مرجع برای حل مسائل پیچیده برنامه ریزی و مدیریت گفته می شود.
این سیستم امکان بهره برداری مناسب از کلیه اطلاعات جغرافیایی و مکانی و انجام تحلیل های گوناگون را بر روی این اطلاعات فراهم  می آورد. (اطلاعات مکانی بوسیله  GPSبدست می آید)
سیستم های  Gis می توانند بعنوان یک ابزار قدرتمند جهت ارزیابی ریسک بلایای طبیعی همچون زلزله، سیل، خشکسالی و طوفان بکار گرفته شوند و همچنین می توان با طبقه بندی، تجزیه وتحلیل داده ها و ارائه نقشه های گرافیکی، میزان خطر وخطر پذیری در طیف گسترده دست آورد.
مدیریت بحران می تواند با استفاده از این نقشه ها مکان و تشخیص میزان و قدرت تخریب را بشناسد و همینطور می تواند  قدرت تصمیم گیری و برنامه ریزی و تامین نبردها و امکانات و ابزار و تجهیزات مورد نیاز و راهکارهای مقابله با آن را پیدا کند و با استفاده مناسب از زمان و مکان اثرات خسارات را کاهش دهد.

حبیب الله رمضان زاده