پرواز مرگ با قرص شادی

گزارش

پرواز مرگ با قرص شادی

تقویت نظام‌های پاداش‌دهندة اجتماعی، فراهم ساختن زمینه‌های اقتصادی دسترسی جوانان به شادی و تفریحات سالم، و نیز ایجاد بستری مناسب برای پرورش استعدادهای بالقوة آنان در کنار آگاه‌سازی، گام‌های مؤثری در جهت پیشگیری از گرایش به داروهای مخرب شادی‌افزا هستند

اکستازی (Ecstasy) چیست؟
نام علمی اکستازی متیلن‌دی‌اکسی‌ـ اِن ـ مت‌آمفتامین1 است. این ترکیب روان‌افزا به‌طور مصنوعی ساخته می‌شود. MDMA ترکیب جدیدی نیست. نخستین بار در سال 1912 یک شرکت داروسازی آلمانی به نام مِرک (MERCK)، با هدف ساخت ترکیباتی برای کنترل و مهار اشتها در افراد چاق، این ماده را تولید کرد. اما استفاده از آن تا اواخر دهة 1970 به تعویق افتاد. در این زمان، روان‌شناسان و روان‌پزشکان MDMA را داروی مناسبی برای درمان اختلالات روانی و عاطفی معرفی کردند. این محصول در دهة 1980 از انبار کارخانه‌ها خارج شد و مورد استفادة متقاضیان خیابانی خود قرار گرفت. در سال 1985، دولت امریکا مصرف این ترکیب را ممنوع اعلام کرد و مطالعات انجام‌شده در مورد حیوانات آزمایشگاهی در سال 1986، آثار مخرب اکستازی را بر سیستم عصبی نشان داد.
اکستازی خالص، پودری سفید متشکل از کریستال‌های ریز است. از این پودر بوی کپک به مشام می‌رسد. در صورت وجود ناخالصی، اکستازی به رنگ‌های قرمز و قهوه‌ای نیز دیده می‌شود. این ماده به اشکال قرص، کپسول، پودر استنشاقی و برچسب‌های پوستی موجود است. اکستازی را تزریق هم می‌توان کرد. اما در اغلب موارد، اشکال خوراکی آن مصرف می‌شود. میزان MDMA در هر قرص از 9 تا 117 میلی‌گرم متفاوت است. قرص‌های موجود در بازار حاوی مقدار اندکی MDMA و درصد زیادی ناخالصی هستند. کافئین، افدرین (تحریک‌کننده)، PMA (فعال‌کنندة سیستم عصبی)، MDA، DXM (ترکیبی کشنده)، PCP و Speed از جمله مواد محرکی هستند که به‌عنوان ناخالصی به قرص‌های اکستازی افزوده می‌شوند.
دکتر شهاب صالح‌پور، متخصص بیماری‌های عفونی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، استفاده از مواد مصنوعی محرک از خانوادة آمفتامین همچون اکستازی را در جهان رو به گسترش می‌داند و می‌گوید: «بر اساس هشدار سازمان ملل متحد، خرید و فروش و مصرف این مواد را به دشواری می‌توان کنترل کرد. زیرا قیمت آنها ارزان است و به آسانی همه جا در دسترس هستند. این نوع موادِ شادی‌آور یا شادی‌افزا، به دلیل ایجاد احساس شعف موقت، برای جوانان جذابیتی خاص پیدا کرده‌اند. در تایلند ترکیبات مت‌آمفتامین به شکلات افزوده می‌شود و به نام یا ـ با (Ya-ba)، که در زبان تایلندی به معنای داروی جنون است، به کودکان و نوجوانان فروخته می‌شود. قرص‌های Speed را رانندگان تاکسی می‌خورند و با سرعت 160 کیلومتر در ساعت در بزرگراه‌های تایلند تردد می‌کنند. همچنین این قرص در تایلند در کنار مشروبات الکلی برای مشتریان سرو می‌شود. در اندونزی ترکیبی مشابه به نام شابو (Shabu) به بازار عرضه شده که ارزان‌قیمت است و معمولاً روسپیان و مشتریان آنها از آن استفاده می‌کنند. مردم محلی به آن برادر فقیر کوکائین می‌گویند. افراد طبقة متوسط به جای آن اکستازی مصرف می‌کنند که گران‌تر است. بررسی‌های به‌عمل‌آمده در انگلستان نشان می‌دهد که یک میلیون نفر اکستازی مصرف می‌کنند. به این دارو در انگلستان داروی عشق گفته می‌شود.»
به این ترتیب، دارویی که در سال‌های پس از جنگ جهانی اول برای درمان افسردگی سربازان امریکایی و آلمانی به کار می‌رفت، در دهه‌های بعد، به‌عنوان یک مادة شادی‌آور رواج یافت.

آثار مصرف اکستازی
حمید ع. هجده سال دارد. وی دانش‌آموز دورة پیش‌دانشگاهی است. حمید را در بخش اعصاب و روان یکی از بیمارستان‌های تهران بستری کرده‌اند. وی که در حدود یک‌ ماه پیش به قصد خودکشی رگ دست خود را از ناحیة مچ بریده است، در پاسخ به این سؤال که چرا اکستازی مصرف می‌کند، می‌گوید: «شادی‌اش را نمی‌شود وصف کرد.»
دکتر آذردخت مفیدی، روان‌پزشک و روانکاو سازمان پزشکی قانونی کشور، آثار مصرف اکستازی را بر روان این‌گونه تشریح می‌کند: «روان به سه جزء خودآگاه، پیش‌آگاه و ناخودآگاه تقسیم می‌شود. در سطح خودآگاه، انگیزه‌ها، رفتارها و احساساتی مطرح هستند که نسبت به آنها آگاهی داریم. تفکرات و احساسات موجود در سطح پیش‌آگاه با تمرکز قابل دسترسی‌اند و نسبت به سطح ناخودآگاه آگاهی نداریم. اکستازی به معنای جذبه است. جذبه حالتی در روان است که در آن سطح خودآگاه موقتاً محو می‌شود و فرد در مقابل سطح پیش‌آگاه و ناخودآگاه خود قرار می‌گیرد. احساسات، تفکرات و اعمال ما را سطح خودآگاه کنترل می‌کند. با از بین رفتن کنترل خودآگاه، افکار و تعارضات ناخودآگاه بروز می‌کنند. برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که از اجتماع وحشت دارد. این فرد در شرایط معمولی ارتباط صمیمانه‌ای با اطرافیان برقرار نمی‌کند. اما به دنبال مصرف این دارو، ترس خودآگاه وی از اجتماع محو می‌شود و تمایل فرد به برقراری ارتباطات اجتماعی افزایش می‌یابد. همچنین در شرایط طبیعی، مواجه شدن ما با عوامل استرس‌زا موجب ترشح هورمون‌های خاصی می‌شود که بدن را در وضعیت فرار و گریز قرار می‌دهد. مصرف اکستازی نیز چنین وضعیتی را در بدن ایجاد می‌کند. تمام مکانیسم‌های دفاعی بدن به کار می‌افتند و انرژی فرد زیاد می‌شود.
مهم‌ترین اثر این دارو امنیت‌بخشی روانی است. به‌طور کلی، انگیزة انسان برای هر عملی از سه عامل منشأ می‌گیرد: عشق، ترس و گناه. این نوع داروهای روان‌گردان احساس ترس و گناه را در روان به حداقل می‌رسانند. در نتیجه، اعتمادبه‌نفس فرد افزایش می‌یابد و تمایل طبیعی او برای برقراری ارتباط صمیمانة فیزیکی و عاطفی زنده می‌شود. هر فرد با رشد مکانیسم‌های روانی خود احساس امنیت می‌کند و با محیط پیرامونش سازگار می‌شود. اگر فردی احساس امنیت را با مصرف دارو یا مادة خاصی به روان خود القا کند، در درازمدت توانایی‌اش برای خلق چنین شرایطی به حداقل می‌رسد. یعنی اکستازی یک شخصیت کاذب ایجاد می‌کند و به دنبال قطع دارو، فرد به وضعیت روانی نابسامان اولیه بازمی‌گردد.»
دکتر فربد فدایی، روان‌پزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه، در مورد آثار مصرف اکستازی می‌گوید: «این دارو باعث ایجاد احساس سرخوشی و قدرت می‌شود. توجه و تمرکز فرد نیز به دنبال مصرف اکستازی افزایش می‌یابد.»
احساس خشنودی، نشاط، صمیمیت و نزدیکی به افراد به شکل افراطی در فرد به‌وجود می‌آید. این آثار 60 تا 90 دقیقه پس از مصرف اکستازی به حداکثر خود می‌رسند و 3 تا 4 ساعت پس از مصرف از بین می‌روند و خستگی، اضطراب و افسردگی جانشین آنها می‌شود.
دکتر مهدیس کامکار، روان‌پزشک، به اختلالات درکی ناشی از مصرف اکستازی اشاره می‌کند: «درک هر پنج حس در فرد مختل می‌شود. یعنی فرد بدون وجود محرک خارجی، حسی را درک می‌کند. در حالت طبیعی، برای درک هر حس، قسمتی از قشر مخ فعال می‌شود. به دنبال ایجاد اختلال در سیستم اعصاب مرکزی، مناطق مختلف قشر مخ بدون وجود محرک واقعی فعال می‌شوند. شایع‌ترین توهم در این میان مربوط به حس بویایی است. یا این‌که فرد صدایی را می‌بیند و می‌شنود. اصطلاح جیغ بنفش را برای فهم بهتر این وضعیت مثال می‌زنم. یعنی هم صدای جیغ را می‌شنود و هم آن را به رنگ بنفش می‌بیند. همچنین، درک هر حس زیاد می‌شود. برای مثال، فرد صدای شخصی را که در نزدیکی او نشسته است از فواصل دوردست می‌شنود، یا ماه را لمس می‌کند. این وضعیت بسیار وحشتناک و رعب‌آور است و فرد دچار روان‌پریشی می‌شود. به دنبال مصرف اکستازی، شعور، آگاهی و روان فرد مختل می‌شود. او نمی‌داند که کجاست، کیست و متعلق به چه زمانی است. همچنین، این ماده آستانة تحریک‌پذیری روانی را پایین می‌آورد.»
دکتر ساحل همتی‌گرکانی، روان‌پزشک و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، می‌گوید: «اکستازی بر قدرت سنجش واقعیت اثر می‌گذارد و فرد را مستعد جنون می‌کند. این افراد بخصوص نسبت به حرکات غیرکلامی اطرافیان حساس می‌شوند. مثلاً فکر می‌کنند که سایرین مشغول بدگویی از آنان هستند. مشکل دیگری که در مصرف‌کنندگان اکستازی ظاهر می‌شود «سندروم پس از توهم»2 است. متأسفانه در نیمی از مصرف‌کنندگان، این سندروم بروز می‌کند. به این ترتیب که شخص، پس از محو آثار اکستازی، تجربیات زمان سرخوشی را درک می‌کند. این وضعیت ناخواسته، موجب افزایش میل به خودکشی در این گروه می‌شود.»
افزایش قوای فکری، افزایش احساس رضایت از وضع موجود، افزایش انرژی بدن، احساس راحتی و آرامش، احساس نزدیکی و تعلق به دیگران، احساس عشق و یکدلی و بخشش و عفو، تقویت حس قدردانی، احساس عطش، کاهش تمایل به خوردن، اصرار به در آغوش گرفتن و بوسیدن دیگران، افزایش سرعت عمل، حرکات غیرارادی چشم، غیرارادی بودن احساسات، پرچانگی و حرکت دادن زبان و فک، دندان قروچه یا ساییدن دندان‌ها به هم، گرفتگی عضلات، افزایش ضربان قلب، پرفشاری خون، بیقراری، اضطراب، نگرانی، لرزش اندام‌ها، افزایش دمای بدن یا کاهش آن، از دست رفتن آب بدن، سردرد، سرگیجه و از بین رفتن تعادل از دیگر علائم مصرف داروی روان‌افزای اکستازی هستند. به دنبال افزایش فعالیت سیستم عصبی خودکار و پرفشاری خون، فرد مستعدِ ابتلا به حملات قلبی و مغزی می‌شود. به‌علاوه، گاه کاهش حجم آب بدن آن‌قدر زیاد است که منجر به مرگ فرد در نتیجة کاهش حجم خون می‌شود. اکستازی هیپوتالاموس یعنی مرکز تنظیم حرارت بدن را نیز تحت تأثیر خود قرار می‌دهد. در نتیجه دمای بدن مصرف‌کننده به شکل غیرقابل مهاری بالا یا پایین می‌رود.

تخریب روان و جسم
اکستازی اثرهای متعددی بر مغز می‌گذارد. این ماده یک واسطة عصبی‌ـ شیمیایی به نام سروتونین را آزاد و همچنین از بازجذب سروتونین جلوگیری می‌کند. واسطة عصبی‌ـ شیمیایی دیگری که میزان ترشح آن تحت تأثیر اکستازی قرار می‌گیرد، دوپامین است. MDMA مقدار دوپامین مغز را کاهش می‌دهد.
تحقیقات اخیر نشان می‌دهد که MDMA آثار مخربی بر مغز دارد. دکتر جورج ریکورته (George Ricaurte)، استاد عصب‌شناسی دانشکدة پزشکی دانشگاه جان هاپکینز امریکا، تصاویر کامپیوتری به‌دست‌آمده از مغز افرادی را که اکستازی مصرف می‌کنند مطالعه کرده است. کسانی که در طول 5 سال به‌طور متوسط 200 مرتبه قرص اکستازی مصرف کرده‌اند، هرچند از نظر رفتاری کاملاً طبیعی‌اند، درجاتی از تخریب مغزی را نشان می‌دهند. همچنین ارتباط معناداری میان دفعات مصرف اکستازی و میزان تخریب مغزی به دست آمد. دکتر ریکورته دریافت که اکستازی در مصرف‌کنندگان دائمی خود 20 تا 60 درصد از سلول‌های سازندة سروتونین را از بین می‌برد. تخریب این سلول‌ها قدرت یادآوری و یادگیری فرد را کاهش می‌دهد.
دکتر حمید مرتضوی، روان‌پزشک و متخصص ترک اعتیاد، می‌گوید: «مصرف طولانی‌مدت این دارو علائم روحی و روانی مشابه بیماران اسکیزوفرن ایجاد می‌کند.»
زوال حافظة کوتاه‌مدت، تخریب سلول‌های قشر مخ، نارسایی کبد و کلیه‌ها، کاهش شدید وزن و ضایعات پوستی از جملة دیگر عوارض مصرف اکستازی است که به تأیید سازمان بهداشت جهانی رسیده است. به اعتقاد یکی از محققان برجستة امریکایی، قدرت تخریب اکستازی چنان است که حتی با یک‌بار مصرف آن، احتمال از دست دادن 60 درصد از حافظه وجود دارد.
طیف آثار مخرب این ترکیب شگفت‌آور است. اکستازی بر ساختمان مادة وراثتی موجود زنده (DNA) نیز اثر می‌گذارد و نقایص ژنتیکی ایجاد می‌کند.

آیا اکستازی اعتیادآور است؟
دکتر محسن وزیریان می‌گوید: «مصرف این نوع داروها مانند سایر مواد مخدر با لذت همراه است و فرد را تحریک به مصرف دوباره می‌کند. مشابه آنچه در مورد بقیة مواد مخدر صادق است، پس از یکی دو بار مصرف دارو، دوز بالاتری لازم است تا فرد ارضا شود.»
اکستازی اعتیاد جسمانی ایجاد نمی‌کند. دکتر آذردخت مفیدی توضیح می‌دهد: «اعتیاد به دو شکل جسمانی و روانی مطرح می‌شود. مصرف این دارو اعتیاد جسمانی ایجاد نمی‌کند، ولی وابستگی روانی فرد را به دنبال خواهد داشت. اکستازی باعث پاداش به منِ (ego) فرد می‌شود. بنابراین روان را به‌واسطة افزایش احساس رضایت از خود و احساس امنیت تقویت می‌کند.»
گروهی از افراد به‌طور ژنتیکی دارای استعداد گرایش به اکستازی هستند. این افراد کسانی هستند که مراکز پاداش در مغز آنها ضعیف عمل می‌کند. در نتیجة این نقصان، آنان نیاز به یک عامل خارجی دارند تا احساس رضایتمندی را ایجاد کند. چنین شرایطی منجر به اعتیاد فرد به یک محرک کاذب می‌شود.
دکتر فربد فدایی می‌گوید: «هرچند که این دارو اعتیاد جسمانی ایجاد نمی‌کند، یک‌بار مصرف آن تا 80 درصد احتمال استفادة مجدد را افزایش می‌دهد.»

مسمومیت با اکستازی
آنچه به دنبال مسمومیت با اکستازی اتفاق می‌افتد کُما و مرگ است. فرد به‌شدت عرق می‌کند و حجم زیادی از آب بدنش را از دست می‌دهد. مردمک چشم گشاد می‌شود. تب بالا می‌رود و فرد گرمازده می‌شود. قلب به‌شدت می‌تپد. فشارخون بالا می‌رود و هر لحظه احتمال خونریزی مغزی یا حملات قلبی وجود دارد.
هنوز پادزهر مؤثری برای درمان مسمومیت ناشی از مصرف اکستازی شناخته نشده است. در مورد این قبیل افراد، پزشکان به اقدامات حمایتی مانند پایین آوردن فشارخون، جبران آب ازدست‌رفته و کنترل درجة حرارت بدن اکتفا می‌کنند.

اکستازی: زنان برابر با مردان
در مقایسه با سایر مواد اعتیادآور، تمایل زنان به استفاده از اکستازی به‌مراتب بیشتر است.
دکتر آذردخت مفیدی این الگو را بخشی از بحران زنِ مدرن در ایران می‌خواند و می‌گوید: «گاهی زنِ مدرن، قدرت را در طرد زنانگی خود می‌داند. بنابراین به سمت دنیایی مردانه کشیده می‌شود.»
دکتر حمید مرتضوی اضافه می‌کند: «زنان تمایل بیشتری به استفاده از اکستازی دارند. زیرا حالت نشئه و خمودگی‌ای که به دنبال اعتیاد به سایر مواد مخدر ایجاد می‌شود، در مصرف این دارو مشهود نیست. به‌علاوه، استفاده از آن راحت و سریع است و نیازی به سرنگ تزریقی و آتش ندارد. همچنین، قرص‌های کوچک اکس به‌راحتی حمل می‌شوند و مخفی کردن آنها آسان‌تر است.»
دکتر ساحل همتی‌گرکانی می‌گوید: «به‌طور کلی، افسردگی و اختلالات اضطرابی در میان زنان شیوع بیشتری دارد. از طرف دیگر، آنان به درمان‌های بی‌سروصدا علاقه‌مندند. بنابراین، برای رفع حالات نامناسب روانی خود، مصرف قرص‌های کوچک اکس را ترجیح می‌دهند.»

هشدار مرگ
آمار بروز رفتارهای پرخطر در مصرف‌کنندگان اکستازی هشداردهنده است. مصرف این دارو، با ایجاد بی‌پروایی، رفتارهای جنسی محافظت‌نشده و مکرر به دنبال خواهد داشت. در نتیجه ارتباط نزدیکی میان مصرف اکستازی و ابتلا به ایدز یافت شده است. همچنین بیماری‌های مقاربتی در مصرف‌کنندگان اکستازی شیوع بیشتری دارد.
جوانان بخش اعظم جمعیت کشور ما را تشکیل می‌دهند. اشتیاق نسل جوان برای درک تجربیات جدید و نیاز آنان به شادی و هیجان، جوانان را نسبت به این‌گونه مواد بسیار آسیب‌پذیر کرده است. تقویت نظام‌های پاداش‌دهندة اجتماعی، فراهم ساختن زمینه‌های اقتصادی دسترسی جوانان به شادی و تفریحات سالم، و نیز ایجاد بستری مناسب برای پرورش استعدادهای بالقوة آنان در کنار آگاه‌سازی، گام‌های مؤثری در جهت پیشگیری از گرایش به داروهای مخرب شادی‌افزا هستند.

نویسنده : شیرین میرزازاده
 
پی‌نوشت‌ها
1) 3,4-Methylene Dioxy-N-MetAmphetamine )MDMA)
2) post hallucination syndrome